Сунъий интеллект нима? ChatGPT қандай ишлайди?

Бир гапни бошлаб бераман, сиз давом эттиринг: «Мен мактабга ...»

Кўпчилик ўйлаб ўтирмай «бораман» дейди. «Учаман» дейиш ҳам мумкин, лекин бу жуда ғалати эшитилади. Сиз буни қаердан биласиз? Ҳеч ким сизга бу қоидани ёд олдирмаган. Шунчаки умрингиз давомида минглаб гапларни эшитгансиз ва қайси сўз қайси сўздан кейин кўпроқ келишини сезиб қолгансиз.

ChatGPT каби тизимларнинг сирини тушуниш учун мана шу кичик ўйин етарли. Улар ҳам айнан шу ишни қилади: матнни ўқийди ва кейинги сўз нима бўлишини тахмин қилади. Фақат буни жуда катта ҳажмда ва жуда тез бажаради.

Сунъий интеллект нима?

Аввал бир нарсани аниқлаб олайлик. Сунъий интеллект, қисқача AI, битта дастур эмас, бутун бир соҳа. Унинг мақсади компьютерни одатда инсон ақли талаб қиладиган ишларга ўргатиш: расмдаги нарсани таниш, гапни эшитиб тушуниш, бир тилдан бошқасига таржима қилиш, қарор қабул қилиш.

Бу соҳани ичма-ич жойлашган қутилар деб тасаввур қилинг. Энг катта қути сунъий интеллект. Унинг ичида машинали ўрганиш (инглизча machine learning) бор: компьютерга қоидаларни битталаб ёзиб бермасдан, уни мисоллардан ўрганишга мажбурлаш. Унинг ичида чуқур ўрганиш (deep learning) бор, яъни миядаги ҳужайралардан илҳомланган нейрон тармоқлар ёрдамида ўрганиш. Энг ички қутида эса бугун ҳамма гапираётган нарса туради: ChatGPT, Gemini, Claude каби катта тил моделлари.

Демак, «сунъий интеллект» деганда кўпчилик ChatGPT ҳақида ўйлайди, лекин аслида у шу кенг соҳанинг энг машҳур йўналиши холос. Бу мақола ҳам, видео ҳам асосан шу йўналиш ҳақида.

Эҳтимоллар ўйини

«Мен мактабга» деган гапдан кейин «бораман» сўзи келиш эҳтимоли жуда катта. Видеодаги мисолда бу тахминан 88 фоиз, «учаман» эса атиги 0,01 фоиз атрофида. Бу аниқ ўлчанган рақамлар эмас, ғояни кўрсатиш учун олинган мисол. Муҳими бошқа нарса: модел ҳар бир мумкин бўлган давом учун эҳтимол ҳисоблайди ва энг мос келадиганини танлайди.

Модел бу эҳтимолларни қаердан билади? У ўқитилган. Ўқитиш жараёнида унга улкан ҳажмдаги матнлар кўрсатилади ва у қайси сўз қайси вазиятда кўпроқ, қайси бири камроқ келишини ўрганиб боради.

Модел қандай ўрганади?

Машинали ўрганишнинг бир нечта усули бор. Баъзан моделга тўғри жавоблари белгилаб қўйилган мисоллар берилади, масалан «бу мушук расми», «бу ит расми». Буни назорат остида ўрганиш (supervised learning) дейишади. Баъзан эса жавобсиз маълумот берилади ва модел ундаги ўхшашлик ва қонуниятларни ўзи топади. Бу назоратсиз ўрганиш (unsupervised learning).

ChatGPT каби тил моделлари асосан учинчи, қизиқроқ йўл билан ўрганади: ўз-ўзидан. Уларга улкан ҳажмдаги матн берилади. Ҳар сафар матндаги кейинги сўз яширилади ва модел уни топишга уринади. Хато қилса, ичидаги созламаларни бироз тўғрилайди ва яна уринади. Бу жараён сон-саноқсиз марта такрорланади. Бунда одам ҳар бир мисолга жавоб ёзиб ўтириши шарт эмас: тўғри жавоб матннинг ўзида турибди.

Шундан кейин иккинчи босқич келади. Одамлар модел берган жавобларни ўқиб, қайси бири яхши, қайси бири ёмон эканини баҳолайди. Модел шу баҳолардан ҳам ўрганади ва фойдалироқ, тушунарлироқ суҳбатдошга айланади.

Токен: сўзнинг бўлаги

Ҳозиргача «кейинги сўз» дедик, лекин аниқроғи, модел сўз билан эмас, токен билан ишлайди. Токен сўзнинг бир бўлаги. Қисқа ва кўп учрайдиган сўз битта токен бўлиши мумкин, узунроқ ёки кам учрайдиган сўз эса бир нечта бўлакка бўлинади. Қўшимчалари кўп тилларда, жумладан ўзбек тилида, битта сўз кўпинча бир нечта токенга тўғри келади.

Матнни қандай бўлакларга бўлишни ҳар бир модел ўзича белгилайди. Қизиқсангиз, қуйидаги манбалардаги токенизатор саҳифасига матн ёзиб, у қандай бўлинишини ўзингиз кўришингиз мумкин.

Жавоб қандай ёзилади?

Энди ҳаммасини бирлаштирамиз. Сиз савол ёзасиз. Модел уни ўқийди ва жавобнинг биринчи токенини тахмин қилади. Кейин шу токенни матнга қўшиб, кейингисини тахмин қилади. Кейин яна. Токенлардан сўзлар, сўзлардан гаплар, гаплардан бутун жавоб ҳосил бўлади. ChatGPT жавоби экранда аста-секин, бўлакма-бўлак пайдо бўлишини кузатган бўлсангиз, айнан шу жараённи кўргансиз.

Ўйлаб қарасангиз, ҳайратланарли: «кейинги сўзни тахмин қил» деган оддий вазифадан жуда ақлли кўринадиган тизим пайдо бўлади. Албатта, ҳақиқий жараён бу ерда ёзилганидан анча мураккаб. Лекин оддий тилда моҳияти шу.

LLM: катта тил модели

Бундай тизимларни инглизча Large Language Модел, қисқача LLM дейишади. Ўзбекчаси катта тил модели. «Тил модели», чунки у ёзма матнларда ўқитилган ва матн қандай давом этишини тахмин қилишни ўрганган.

«Катта» сўзи эса икки нарсани билдиради. Биринчиси, моделнинг ичидаги созланадиган рақамлар сони. Уларни параметрлар дейишади. Ўқитиш пайтида модел айнан шу рақамларни тўғрилаб боради. Бундай моделларда параметрлар миллиардлаб бўлади: масалан, OpenAI 2020-йилда эълон қилган моделда 175 миллиард параметр бор эди. Энг катталарида бу сон бир триллиондан ҳам ошади. Иккинчиси, ўқитиш учун ишлатилган матн ҳажми. Бундай моделлар триллионлаб сўздан иборат матнларда ўқитилади.

Нега «сунъий»?

Инсон ақли табиатнинг маҳсули. Бу тизимдаги «ақл»ни эса одамлар яратган: дастур ёзган, маълумот йиғган, моделни ўқитган. Шунинг учун у сунъий интеллект деб аталади. Унинг ишлаш усули эса, юқорида кўрганимиздек, кейинги сўзни тахмин қилиш.

Бу фарқни ёдда тутиш фойдали. Модел жавобни бирор жойдан тайёр ҳолда олиб бермайди ва одамга ўхшаб «билиб» ҳам гапирмайди. У ўрганган эҳтимоллар асосида энг мос келадиган давомни ёзади. Шунинг учун унинг жавоблари кўпинча жуда яхши чиқади, лекин баъзан у ишонч билан хато ҳам гапириши мумкин.

Ўзингиз синаб кўринг

Сунъий интеллектни ҳеч ишлатиб кўрмаган одамга буларнинг ҳаммаси мавҳум туюлиши мумкин. Энг яхши йўл: ChatGPT, Gemini ёки Claude каби чатботлардан бирини очиб, оддий савол ёзиб кўринг. Жавоб қандай пайдо бўлаётганини кузатинг. Энди биласиз: у ҳар сафар кейинги бўлакни тахмин қилмоқда.

Кейинги қисмда: машҳур AI моделлар билан танишамиз. Ёпиқ ва очиқ моделларнинг фарқи нимада ва қайси иш учун қайси воситани танлаш керак?